Mehnat kodeksiga qanday o‘zgartirishlar kiritilmoqda?

So‘nggi yillarda O‘zbekistonda mehnat munosabatlarini zamonaviylashtirish, xodimlar huquqlarini himoya qilish va ish beruvchilar uchun qulay huquqiy mexanizmlarni yaratish bo‘yicha izchil islohotlar amalga oshirilmoqda. Shu jarayonda Mehnat kodeksiga kiritilishi rejalashtirilayotgan yangi o‘zgartirishlar mehnat munosabatlarini yanada shaffof, adolatli va zamonaviy tizim asosida tashkil etishga xizmat qiladi.

Tazyiq va zo‘ravonlikka qarshi yangi mexanizmlar

Yangi o‘zgartirishlarda mehnat sohasida tazyiq va zo‘ravonlikka qarshi kurash masalasiga alohida e’tibor qaratilmoqda. Xususan, Mehnat kodeksining 3-moddasiga mehnat va mashg‘ulotlar sohasida tazyiq hamda zo‘ravonlikni taqiqlash prinsipi kiritilmoqda.

Mazkur norma Xalqaro mehnat tashkilotining 190-son konvensiyasi talablarini milliy qonunchilikka uyg‘unlashtirishga xizmat qiladi. Shu bilan birga, tazyiq yoki zo‘ravonlikdan jabrlangan xodimlarga ruhiy va emotsional tiklanish uchun 10 kalendar kunlik haq to‘lanadigan ta’til berilishi ham nazarda tutilmoqda.

Kamsitishga qarshi kafolatlar kengaymoqda

Mehnat kodeksining 4-moddasiga kiritilayotgan o‘zgartirishlarga ko‘ra, mehnat sohasida kamsitish mezonlari qatoriga “oilaviy ahvol” tushunchasi ham qo‘shilmoqda.

Bu esa ishga qabul qilish, lavozimga tayinlash yoki mehnat faoliyati davomida xodimlarga nisbatan teng munosabatni yanada kuchaytirishga xizmat qiladi. Mazkur o‘zgarish mehnat munosabatlarida adolat va tenglik prinsiplarini mustahkamlashga qaratilgan.

Ota uchun haq to‘lanadigan ta’til

Yangi normalarga ko‘ra, farzand tug‘ilganda bolaning otasiga 5 kalendar kunlik haq to‘lanadigan ta’til berilishi belgilanmoqda.

Mazkur norma oila institutini qo‘llab-quvvatlash, ota-onaning mas’uliyatini oshirish hamda yosh oilalarga qo‘shimcha ijtimoiy kafolat yaratishga xizmat qiladi.

Ishdan bo‘shatilgandagi hisob-kitob tartibi o‘zgarmoqda

Amaldagi tartibga ko‘ra, xodim bilan barcha hisob-kitoblar ishdan bo‘shatilgan kunning o‘zida amalga oshirilishi kerak edi. Yangi o‘zgartirishlarga asosan esa ushbu muddat 3 ish kunigacha etib belgilanmoqda.

Bu o‘zgarish amaliyotda ish beruvchilar duch kelayotgan ayrim texnik va tashkiliy muammolarni kamaytirishga xizmat qilishi kutilmoqda.

Mehnat munosabatlarini rasmiylashtirish soddalashtiriladi

Yangi tartibga ko‘ra:

- ishga qabul qilishda buyruq chiqarish talabi bekor qilinadi;

- doimiy boshqa ishga o‘tkazishda alohida buyruq talab etilmaydi;

- mehnat shartnomasiga o‘zgartirishlar tomonlarning o‘zaro kelishuvi asosida amalga oshiriladi.

- Bu esa ortiqcha byurokratik jarayonlarni qisqartirish va ish yuritishni yanada qulaylashtirishga xizmat qiladi.

Hujjatlar soni qisqartirilmoqda

“YaMMT” axborot tizimi orqali xodimlar haqidagi ma’lumotlarni elektron shaklda olish imkoniyati yaratilgani sababli ishga qabul qilishda talab qilinadigan ayrim hujjatlar bekor qilinmoqda.

Mazkur yondashuv raqamlashtirish jarayonlarini jadallashtirish va qog‘ozbozlikni kamaytirishga xizmat qiladi.

Kompensatsiya hisoblash tartibi aniqlashtirilmoqda

Mehnat kodeksining 333-moddasiga kiritilayotgan o‘zgartirishlarga muvofiq, ish haqi yoki boshqa to‘lovlar kechiktirilgan taqdirda kompensatsiya hisoblashning aniq mexanizmi belgilanmoqda.

Yangi formulaga ko‘ra, kompensatsiya miqdori Markaziy bankning asosiy stavkasiga bog‘liq ravishda hisoblanadi hamda uning maksimal miqdori 50 foizdan oshmasligi belgilab qo‘yilmoqda. Bu esa mehnat nizolarini kamaytirishga xizmat qiladi.

Intizomiy jazo davridagi cheklovlar yumshatilmoqda

Yangi o‘zgartirishlarga ko‘ra, intizomiy jazo muddati davomida xodimlarga rag‘batlantirish choralarini qo‘llamaslik haqidagi norma chiqarib tashlanmoqda.

Natijada, xodim intizomiy jazoga ega bo‘lsa ham, bayramlar, yubileylar yoki kasb bayramlari munosabati bilan rag‘batlantirilishi mumkin bo‘ladi. Bu esa xodimlarning ijtimoiy va ma’naviy qo‘llab-quvvatlanishini saqlab qolishga xizmat qiladi.

“Mikrofirma” tushunchasi aniqlashtirilmoqda

Qonunchilikdagi yana bir muhim o‘zgarishlardan biri - “mikrofirma” atamasi o‘rniga “xodimlari soni 50 kishigacha bo‘lgan tadbirkorlik sub’ektlari” tushunchasi qo‘llanilishidir.

Bu esa amaliyotdagi noaniqliklarni bartaraf etish va tadbirkorlik sub’ektlariga nisbatan yagona yondashuvni shakllantirishga yordam beradi.

Kasaba uyushmasi roziligi bilan bog‘liq muddat bekor qilinmoqda

Amaldagi tartibga ko‘ra, kasaba uyushmasi roziligi olinganidan keyin bir oy ichida mehnat shartnomasini bekor qilish talab etilar edi. Yangi o‘zgartirishlarga ko‘ra esa ushbu muddat bekor qilinmoqda.

Bu amaliyotda uchraydigan ortiqcha byurokratik jarayonlarni kamaytirish, vaqt va resurslarni tejash imkonini beradi.

Xulosa

Umuman olganda, Mehnat kodeksiga kiritilayotgan mazkur o‘zgartirishlar:

- mehnat munosabatlarini liberallashtirish;

- inson huquqlarini kuchaytirish;

- ortiqcha byurokratiyani kamaytirish;

- raqamlashtirishni kengaytirish;

- hamda xalqaro standartlarga moslashishga qaratilgan.

Mazkur yangiliklar ish beruvchi va xodim o‘rtasidagi munosabatlarni yanada shaffof, moslashuvchan va zamonaviy tizim asosida rivojlantirishda muhim ahamiyat kasb etadi.

Albatta, hozircha bu - qonun loyihasi. U Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasi tomonidan ma’qullangan. Endi loyiha Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Senati tomonidan tasdiqlanishi va undan keyin Prezident tomonidan imzolanishi kerak.